TOP 12 Cách bảo quản sách sạch đẹp, không cong gáy

Nhiều người mua sách rất kỹ nhưng lại vô tình làm sách nhanh hỏng trong quá trình sử dụng hằng ngày. Vậy cách bảo quản sách thế nào để luôn sạch đẹp, không cong mép, không ẩm mốc và giữ được giá trị lâu dài? Những mẹo đơn giản dưới đây sẽ khiến bạn bất ngờ.

1. Vì sao cần bảo quản sách đúng cách?

Sách là kho tàng tri thức nhưng lại là vật phẩm cực kỳ dễ bị tổn thương trước các tác động của môi trường. Việc bảo quản sách đúng cách là bắt buộc vì 4 lý do cốt lõi sau.

• Chặn đứng nấm mốc và côn trùng: Độ ẩm cao của thời tiết Việt Nam là “kẻ thù” khiến sách bị thâm kim, ố vàng và mủn nát. Bảo quản đúng cách giúp triệt tiêu môi trường sống của mối mọt, gián và các bào tử nấm mốc phá hủy giấy.
• Duy trì tuổi thọ vật lý của sách: Giữ sách tránh xa ánh nắng mặt trời và đặt đúng tư thế sẽ ngăn chặn hiện tượng phai màu mực, giòn gãy trang và biến dạng gáy sách.
• Giữ gìn giá trị sưu tầm: Những cuốn sách quý, phiên bản giới hạn hoặc không còn tái bản sẽ ngày càng tăng giá trị nếu được giữ gìn nguyên vẹn như mới để lưu truyền cho thế hệ sau.
• Bảo vệ sức khỏe người đọc: Một tủ sách ẩm mốc chính là “ổ vi khuẩn” di động. Loại bỏ bụi bẩn và ẩm mốc trên trang giấy sẽ bảo vệ hệ hô hấp của bạn khỏi bệnh dị ứng, viêm xoang hay hen suyễn.

2. Nguyên nhân khiến sách nhanh xuống cấp

Nhiều cuốn sách dù mới mua không lâu nhưng lại xuất hiện tình trạng ố vàng, cong mép, bong gáy hoặc ám mùi ẩm khó chịu. Thực tế, phần lớn nguyên nhân xuất phát từ thói quen sử dụng và bảo quản chưa đúng cách.

• Đặt sách ở nơi ẩm thấp khiến giấy dễ hút ẩm, phát sinh nấm mốc
• Ánh nắng chiếu trực tiếp trong thời gian dài làm giấy giòn và phai màu bìa
• Thường xuyên gấp mạnh gáy sách khiến keo liên kết nhanh bong tróc
• Để sách chồng quá nhiều gây cong mép, biến dạng bìa và gáy
• Tay bẩn hoặc dính nước khi đọc sách làm giấy nhanh ố và nhăn
• Không vệ sinh tủ sách định kỳ khiến bụi bẩn tích tụ lâu ngày
• Côn trùng như gián, mối mọt cắn phá làm hư hỏng giấy bên trong
• Bảo quản sách gần nguồn nhiệt cao khiến giấy mất độ bền tự nhiên
• Thói quen đánh dấu trang bằng vật cứng làm hằn và rách giấy
• Di chuyển, nhét sách quá chặt trong balo khiến bìa và góc sách bị quăn, móp méo

3. TOP 12 Cách bảo quản sách luôn sạch đẹp, chống ẩm mốc

3.1. Bảo quản trong tủ chống ẩm, hộp chống ẩm

Đối với những đầu sách đặc biệt quý hiếm, truyện tranh có giá trị sưu tầm cao hoặc tài liệu cổ, việc cất giữ trong tủ chống ẩm hoặc hộp nhựa kín là giải pháp tối ưu. Thiết bị kiểm soát chính xác độ ẩm ở mức lý tưởng (khoảng 40 - 50%), triệt tiêu hoàn toàn cơ hội sinh sôi của bào tử nấm mốc, ngăn tình trạng mục nát.

3.2. Dùng băng phiến, thuốc chống mọt

Côn trùng, mối mọt và gián là những “kẻ thù” nguy hiểm tàn phá cấu trúc sợi giấy. Đặt một vài viên băng phiến (long não) hoặc túi thuốc chống mọt chuyên dụng ở các góc khuất. Khi áp dụng nên bọc băng phiến trong túi vải mỏng để tránh hóa chất tiếp xúc làm biến màu giấy.

3.3. Vệ sinh thường xuyên kệ sách, lau bụi bìa sách

Bụi bẩn tích tụ lâu ngày trên đỉnh sách chính là môi trường giữ ẩm và là nơi trú ngụ của vi khuẩn. Định kỳ hàng tuần, hãy dùng chổi lông gà quét sạch bụi bẩn bám quanh kệ, kết hợp sử dụng khăn vi sợi (microfiber) khô để lau sạch bìa sách.

Thói quen này giữ cho không gian lưu trữ thông thoáng, ngăn ngừa vết ố bẩn cứng đầu.

3.4. Đặt gói hút ẩm, viên chống ẩm tại khu vực lưu trữ sách

Việc tận dụng các túi hút ẩm Silica Gel hoặc hộp hút ẩm đặt phía sau các hàng sách mang lại hiệu quả rất lớn trong việc kiểm soát độ ẩm cục bộ. Các hạt hút ẩm sẽ chủ động thu gom lượng hơi nước dư thừa trong không khí. Giữ cho không gian xung quanh cuốn sách luôn khô ráo, đặc biệt là ở góc kín thiếu gió.

Nguyên lý kiểm soát độ ẩm này không chỉ áp dụng cho sách mà còn rất quan trọng với các vật liệu nhạy cảm khác. Chẳng hạn, những người chơi ảnh thường đặc biệt quan tâm đến cách bảo quản film máy ảnh để tránh hỏng film do ẩm mốc, nhiệt độ cao hoặc ánh sáng không phù hợp.

3.5. Sử dụng bookmark thay vì gập góc trang sách

Thói quen gập góc trang giấy (tạo tai voi) để đánh dấu phần đang đọc sẽ để lại nếp gãy vĩnh viễn, làm mất phom dáng ban đầu và khiến trang giấy dễ bị rách, sờn tại nếp gấp. Hãy thay thế bằng việc sử dụng bookmark bằng giấy cứng, ruy băng hoặc kẹp thẻ chuyên dụng để giữ gìn sự nguyên vẹn, thẩm mỹ cho trang sách.

3.6. Duy trì khoảng cách lý tưởng giữa các cuốn sách

Khi sắp xếp sách, không nên ép chúng quá khít vào nhau mà hãy để lại một khoảng hở nhỏ vừa đủ (khoảng vài milimet). Khoảng trống này tạo điều kiện cho không khí lưu thông tự do giữa các cuốn sách, ngăn chặn hiện tượng tích tụ hơi ẩm cục bộ - nguyên nhân khiến trang sách dính vào nhau, sinh mốc.

3.7. Không nhồi nhét quá nhiều sách vào một ngăn

Việc cố gắng nhồi nhét tối đa số lượng sách vào một ngăn kệ làm gia tăng áp lực vật lý lên toàn bộ cấu trúc. Hành động này không chỉ gây biến dạng bìa, cong vênh phom mà còn khiến việc rút hoặc cất sách gặp khó khăn, dễ làm rách mép giấy, trầy xước bìa.

3.8. Sắp xếp sách thẳng đứng trên kệ để tránh cong vênh

Phương pháp bài trí sách chuẩn khoa học là xếp đứng thẳng, vuông góc với mặt kệ và sử dụng thanh chặn sách (bookend) cố định ở 2 đầu. Cần hạn chế tối đa việc xếp sách nghiêng ngả hoặc chồng đống quá nhiều cuốn theo chiều ngang. Vì trọng lượng phân bổ không đều từ các cuốn phía trên sẽ làm biến dạng và gãy các cuốn sách phía dưới.

3.9. Tránh để ánh nắng chiếu vào

Tia cực tím (UV) có trong ánh nắng mặt trời là tác nhân hàng đầu bẻ gãy các liên kết cellulose, khiến giấy bị giòn, dễ gãy vụn và làm phai bạc màu mực in trên bìa. Vì vậy, vị trí đặt giá sách cần được chọn lựa kỹ lưỡng tại các góc phòng khuất nắng hoặc phải sử dụng rèm che cản tia UV cho cửa sổ xung quanh.

3.10. Bọc sách bằng bìa nilon hoặc bìa bảo vệ

Màng bọc nilon (book jacket) hoặc màng co chuyên dụng đóng vai trò như một lớp lá chắn cơ học vững chắc. Lớp bọc này bảo vệ cuốn sách khỏi trầy xước do va chạm, cách ly hoàn toàn bề mặt bìa với mồ hôi tay, bụi bẩn và các sự cố tràn chất lỏng ngoài ý muốn trong quá trình sử dụng.

3.11. Mở sách đúng cách, giữ gìn phần gáy sách

Với những cuốn sách mới xuất bản, lớp keo gáy còn rất cứng. Tuyệt đối không ép phẳng hoàn toàn cuốn sách ra mặt bàn vì sẽ làm rạn nứt lớp keo và bung trang. Quy trình mở đúng là lật nhẹ nhàng vài trang đầu và vài trang cuối, ấn nhẹ dọc theo nếp gấp gáy, rồi tiến dần vào giữa để gáy sách thích nghi với độ mở một cách tự nhiên.

3.12. Đặt sách ở nơi khô ráo, thoáng mát để tránh ẩm mốc

Vị trí kê giá sách cần cách biệt hoàn toàn với các nguồn ẩm. Tuyệt đối không đặt kệ áp sát vào những mảng tường dễ bị thấm nước (như tường giáp nhà vệ sinh hoặc tường ngoài trời hứng mưa). Khoảng cách an toàn nhất là kê giá sách cách tường tối thiểu từ 5 - 10 cm để tạo khe thoáng, đảm bảo sách không bị "hút" ẩm ngược từ kết cấu tường nhà.

4. Bí quyết chống ẩm mốc cho sách trong mùa nồm, mùa mưa

Vào mùa nồm hoặc những ngày mưa kéo dài, sách dễ xuất hiện tình trạng giấy mềm, ám mùi khó chịu và loang mốc dù đã được cất giữ cẩn thận. Ngoài các cách bảo quản thông thường, người dùng nên chủ động áp dụng các mẹo xử lý thực tế để tránh hơi ẩm “tấn công”.

• Định kỳ mang sách ra nơi có gió nhẹ để “thoát ẩm” tự nhiên, tránh bí hơi lâu ngày
• Khi phát hiện sách có dấu hiệu ẩm nhẹ, nên chèn giấy khô giữa các trang để hút bớt hơi nước
• Không dùng máy sấy nhiệt cao để làm khô sách vì dễ khiến giấy co rút, cong mép
• Những ngày độ ẩm tăng mạnh, hạn chế mở tủ sách quá lâu khiến hơi ẩm tràn vào bên trong
• Với sách ít sử dụng, nên kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm dấu hiệu mốc giấy hoặc dính trang
• Có thể đặt giấy báo khô ở đáy ngăn chứa để hỗ trợ hút hơi ẩm phát sinh trong không khí
• Nếu sách bị ám mùi nồm, nên để cạnh quạt gió vài giờ thay vì phơi trực tiếp dưới nắng gắt
• Không cất sách sát các thiết bị tỏa nhiệt thất thường vì dễ làm giấy nhanh giòn và bong keo
• Với sách cũ, nên ưu tiên bảo quản riêng để tránh lây mốc sang các cuốn khác
• Sau những đợt mưa kéo dài, nên kiểm tra lại toàn bộ khu vực lưu trữ để xử lý kịp thời các dấu hiệu ẩm mốc

Việc áp dụng đúng các cách bảo quản sách chính là cách chúng ta thể hiện sự trân trọng đối với giá trị của từng tác phẩm. Hãy bắt đầu từ những thói quen nhỏ nhất để kéo dài tuổi thọ và lưu giữ nguyên vẹn giá trị.